امسال در فرانسه سال برگسون است، فیلسوفی که او را در ایران با اثر نامدارش با نام "دو سرچشمه أخلاق و دين" می شناسند. در مهرماه گذشته میهمان آکادمی فرانسه بودیم که برای صدمین سال انتشار کتاب "تکامل خلاق" او نشستی با شرکت اعضای آکادمی و انجمن فلسفه فرانسه برپا کرده بود و حادثه تلخ درگذشت قیصرامین پور عزیز یادآوری به هنگام این رویداد فلسفی در فرانسه را به تاخیر انداخت. به مناسبت سال برگسون مراسم مختلفی برای این اندیشمند بزرگ نیمه اول قرن پیش در فرانسه برگزار شده و تتمه ان در حال برگزاری است. برگسون گرچه همچون معدودی از فلاسفه پیش از خود دستگاه فلسفی جامعی ندارد ولی قدرت اندیشه و گستردگی تاثیر او را بر جهان دانش و اندیشه صد سال گذشته نمی توان نادیده گرفت. دست کم باید اعتراف کرد که نسلی از فلاسفه فرانسه در قرن گذشته همچون نیزان، سارتر و آرون و خیلی از روشنفکران نیمه قرن پیش متاثر از آرای او بوده اند و بخش مهمی از آثار فلسفی سده گذشته به زبان فرانسه و بخشی نیز به زبانهای دیگر نشانی از آرای او دارد. برگسون در سالهای پاییزی فرانسه یعنی سالهای خون و آتش و اشغال و در آغاز دهه چهل میلادی درگذشت و نطق پل والری در آکادمی فرانسه اندازه این غربت را در همان زمان نشان می دهد، جایی که او از فرانسه غم گرفته، بی آینده، پریشان با مردمی نگون بخت یاد می کند و اضافه می کند که جنازه این فیلسوف اول فرانسه در غریبی تمام و با حضوری سی نفره تشییع شد ! با این همه پس از دوره ای که سیمای برگسون غبار گرفت و پولیتزر در سال 1929 از ان با نام "برگسونیسم، پایان یک نمایش فلسفی" یاد می کرد، با جد و جهد ژیل دولوز فیلسوف سرشناس دوباره نام او در نیمه های قرن بیست درخشید و آثاری از همه سو در باب آرا و اندیشه های وی عرضه شد. دلوز اثر تحلیلی خود را با نام برگسونیسم در سال 1966 به بررسی پدیده "شهود" در آثار برگسون اختصاص داد و کوشید تا با بررسی عناصر کلیدی فلسفه او چون استمرار، حافظه و کنش های حیاتی، امکان ایجاد یک روش فلسفی بر پایه شهود را در آرای برگسون بررسی کند. پیش از دلوز، آندره روبینه به مناسبت صدمین سال تولد برگسون در سال 1959 مجموعه آثار او را تا آن زمان منتشر کرد. مجموعه ای منتخب و درهم نیز در سال 1972 از او در آمد و درس گفتارها و نامه های او بطور عمده از سال 1989 در اختیار عموم قرار گرفت. کار جدید "فرانسوا آزووی" با عنوان "شکوه برگسون" با پژوهشی در میانه آراء و زندگی نامه وی یکی از بهترین آثاری است که اخیرا در باره برگسون منتشر شده است. فردریک وُرمز رییس انجمن دوستداران برگسون و استاد دانشسرایعالی یا همان اکل نرمال است، زیر نظر او سه جلد از آثار برگسون (تکامل خلاق، کاوشی در باره داده های بی واسطه آگاهی، خنده) به شیوه ای منقح، بازبینی شده و با توضیح و حواشی لازم همراه با بررسی آثار معاصر برگسون و نقد آثار وی امسال به بازار امده است. شیوه کار وُرمز چنانکه خود گفته است بر پایه بررسی متون معاصر برگسون، مطالعه و تحقیق بر روی میراث برگسون بر اساس توصیه ناشران پیشین و سرانجام شرح و تفسیر متون فیلسوف مبتنی بوده است. مجموعه جدید نمایه، عکس و پانوشت و ضمایم دارد. وُرمز که از سال 2002 نشریه تخصصی "آنال مطالعات برگسونی" را منتشر می کند برای انتشار آثار منتشر نشده این فیلسوف نامدار نیز همت کرده است. از جمله اثار منتشره در این مجموعه باید از درس گفتارهای برگسون در باره "لایب نیتس" یا شرحی از کانگیلم فیلسوف فقید فرانسه بر رساله "تکامل خلاق" برگسون یاد کرد. نشست های امسال برای برگسون هم اندک نبوده است که باید از نشست های داخل فرانسه تا آن سوی خاور زمین در کره و ژاپن یاد کرد. برخی بر این گمان اند که برگسون اولین اندیشمند فرانسوی است که در زمان خود شهرتی عالمگیر به هم زد. جایزه نوبل ادبی و نیز اثر گذاری او در ایجاد پایه اولیه سازمان ملل و تعیین نهادی برای پیشگیری از جنگ میان دولت ها در این اشتهار موثر بود. علاوه بر فلسفه، تاثیر او بر زبان، روانشناسی، مطالعات دینی و بسیاری از حوزه های مرتبط همچون عرفان، هنر و حتی ریاضیات را نمی توان فراموش کرد. فردریک ورمز ناشر و مصحح آثار او امیدوار است که با دغدغه های جدید و ابتلائات نوی آدمها در زندگی روزمره، دل شوره های معنوی و دینی افراد و حتی درگیری ها و آتش افروزی های بین المللی، بتوان رویکردی نو را به آثار برگسون شاهد بود.
*- به سخنرانی پرفسور برنار بورژوا رییس انجمن فلسفه فرانسه و عضو آکادمی در این مراسم با عنوان "جایگاه تکامل خلاق برگسون در فلسفه فرانسه" گوش کنید.
:: 